.
Thinking of Valentine's day... today... 14Fev , rona hau nia musika foun (new tune) "Tell Me Why?" Featuring A-Takur Mc Jauh Di Mata Dekat di Hati, Tebes ka lae? ��...�� Blessed Valentine ❤
TAMA LIU MAI BAINAKA SIRA, BEM VINDO E OBRIGADA PELA VISITA!

sexta-feira, 29 de agosto de 2014

Timor, Competição de Literatura em Tetun 2014

» Hatene info iha Tetun « 
A competição de literatura em Tetun volta a realizar-se este ano (2014). 

Esta iniciativa por parte da Embaixadora Extraordinária da Educação juntamente com  a Fundação Alola e Timor Aid em Dili tem como objectivo incentivar os jovens timorenses a elevar as suas capacidades literárias com forma a libertar os seus conhecimentos e enriquecer cada vez mais a sua capacidade intelectual na escrita utilizando a língua Tetun.

A competição não limita tema nem idade. 

Regulamentos a seguir, 

a) Padrão ortografia Tetun nacional,
b) Parâmetro minimo de 10 mil palavras.

Os premiados terão as seguintes contribuições: 

I lugar $500
II lugar $250
III lugar $100

Premio especial oferecido pela Fundação Alola para a história mais bonita por uma escritora feminina é de $500.

Os interessados deverão enviar as suas histórias ate dia 30 de Setembro de 2014, por correio eletrônico info@timoraid.org ou através das instalações da Timor Aid situada no Bairro dos Grilos em Dili.

Para mais informações contactar info@timoraid.org, telefone +6703312260, www.timoraid.org.

Boa sorte!

Transcrição publicitária na língua portuguesa por
Dalia Kiakilir
Oxford, 29 de Agosto de 2014

sábado, 23 de agosto de 2014

A Educacao não tem lingua predefinida

Bom dia alin, Diak ka lae?
Utilizando a linguagem escrita, uma das varias formas de comunicação dentro de uma sociedade e uma das formas que se utiliza quando se comunica através desta rede de universo de informação e social a que se chama a Rede Internet decidi hoje salientar um assunto que de facto nunca havia despertado a minha atenção mas que devido a acontecimentos recentes não pude ignorar.

O que é a Educação?
Quais os principos de Educação? 
De onde vem a Educação?
Qual a linguagem que se utiliza na Educação?

Na minha inocente perspectiva, a educação é de antemão dada naturalmente no seio da família cabe aos pais educar os seus filhos os principio básicos da educação , sendo estes, ensinar a conhecer, ensinar a fazer, ensinar a viver com os outros, ensinar a ser e ensinar a estar. Estes definirão a sua personalidade na sociedade como um Motor Primo na vida humana. E este processo é dado à criança numa linguagem comum, numa linguagem que se fala mais em casa, sendo esta a Linguagem verbal - Materna ou ate mesmo nao verbal - Gestual.

A família é bastante valorizada, cabe à mesma o papel de compartilhar valores e significados na formação da  criança. O mundo desperta assim sob a importância da educação infantil. Quando que antigamente esse ensino era tido como sendo de menor importância, hoje, temos mais consciência de que a estimulação das crianças contribui e muito para a sua aprendizagem. Desenvolvendo as suas capacidades afectivas, motoras para a intregracao e interacção social.

Os métodos não têm carácter obrigatório e servem de orientação publico-particular, estes acompanham o desenvolvimento e crescimento da criança dentro da sociedade civil, tendo como ponto de partida a família, posteriormente a religião e por fim chegar ao ensino fundamental, intelectual e académico.
 
A Educação não tem língua predefinida,

Existem varias formas de educação, a educação não tem pais, ela não é mais do que uma cultura na sociedade, um direito fundamental de conhecimento e convivência humana e social, cultural e politica independentemente da região geográfica em que nos situamos. 

O acontecimento recente referido no inicio para mim foi surreal e desnecessário, mas aqui fica a historia:

2 indivíduos da mesma espécie biológica em que os pais são Timorenses

Individuo 1: Adulto, Natural de Timor, Cresceu em Timor e/ou Indonésia (com alguma compreensão do Português).
Individuo 2 e 3: Crianças, Naturais de Portugal, Cresceram em Portugal e Inglaterra (com alguma compreensão do tetun -língua também falada em casa).

Individuo 1 vai a casa do individuo 2, este abre a porta e o individuo 1 num tom irritado olha para ele não diz nada mais do que "Que Horas são???", depois vira as costas e vai se embora, deixando a criança (individuo 2) atrapalhada sem saber o que fazer porque aparentemente já estava na hora. Como se o individuo 2 e 3 e os que la vivem fossem pessoas estranhas desconhecidas e sem valor.

A mãe do individuo 2 olha para a criança ouve o episódio e como é óbvio ficou transtornada resultado foi atrás do individuo 1 chamou o companheiro do mesmo e disse, "Vê la se das mais educação ao individuo 1 pois foi agora bater a porta de casa e em vez de falar como deve ser utilizou um tom não simpático e irritado, não teve consideração com o individuo 2 (por ser criança) nem com as pessoas que la vivem." depois a justificação destes é "Hau la hatene koalia Português, hau hatene deit koalia Tetun e Bahasa Indonesia", "Eu não sei falar Português, sei apenas falar Tetun e Bahasa Indonesia"

O que estava a espera deste mesmo individuo era, pelo menos "Bom dia", "Boa tarde" ou "Boa noite" e se tinha algum problema pedia a criança para chamar a mãe para falar, mesmo que não soubesse utilizar como deve ser a sentença completa em Portugues, como "Bom dia individuo2 podes chamar a mãe se faz favor?" poderia ter dito simplesmente, "Bom dia individuo 2, mãe?"... seria tudo muito mais fácil...

A forma como a transmitimos e comunicamos pode ser desde oral, escrita,  gestual e mista, por isso justificar uma atitude menos apropriada com o argumento "Eu não sei falar Português, apenas falo Tetun e Indonésio" não é de todo uma justificação plausível ate porque a própria língua Tetun adoptada pela maior parte do povo timorense é a chamada "Tetun Praça" que inclui a língua Portuguesa e a língua Indonésia resultado da colonializacao Portuguesa e Ocupação da da Indonésia.

Por exemplo  em Tetun: "Hau sidauk aprende koalia Português" traduzindo para português "Eu ainda não aprendi a falar Português", outro exemplo de vocabulário utilizado em Tetun Praça em vez do tetun em si "Loron Diak" utiliza-se mais o "Bom dia", por ultimo entre outros, "Tuku hira?" "Que Horas são?", "Apa"/"Pai", "Ama"/"Mãe".

A nossa atitude e comportamento é espelho da educação que tivemos embora tenhamos a mais perfeita consciência de que o comportamento individual depende  de cada um pois o mesmo pode optar por querer ou não aprender e querer ou não aplicar a educação que teve na pratica.

A Educação não tem língua pré-definida, Quando temos educação não precisamos de saber falar Português.

Concordo, 
A vida é um processo longo de aprendizagem, "Life is a long Learning Process"


Dalia Kiakilir
Oxford, 22 de Agosto de 2014
 Ler em Tetun: Edukasaun laiha dalen predefinida

Edukasaun laiha dalen predefinida

Bom dia alin, Diak ka lae?
Utiliza linguagem escrita (hakerek), forma ida husi forma barak komunikasaun nian iha sosiedade laran no forma ida nebe utiliza wainhira komunika liu husi rede universo informasaun no sosial nebe hanaran Rede Internet, hau disisdi fo hanoin assuntu ida ke de facto ladauk (se la dehan nunka) fanun hau nia atensaun maibe tamba experiensia ida (acontecimmentos recentes) hau labele husik liu nune deit (ignora). 

Saida mak Edukasaun? 
Sa prinsipiu sira husi Edukasaun? 
Edukasaun mai husi nebe? 
Linguagem ida nebe mak utiliza iha Edukasaun? 

Tuir hau nian inocente perspectiva (neon nurak), edukasaun da'et naturalemente husi uma-laran ka familia, kna'ar inan-aman sira eduka ka hanorin oan sira prinsipiu baziku edukasaun, ba ne'e, hanorin atu hatene, hanorin atu halo (hahalok), hanorin atu moris hamutuk ho ema seluk, hanorin atu sai ema (ser) no hanorin atu tau-an. Primsipiu hirak ne'e mak defini ema ida nia personalidade iha sosiedade nudar Motor Primo iha vida humana. No prosesu ne'e hato'o ba labarik ho linguagem comum, ho linguagem nebe uza liu iha uma-laran, bele ho Linguagem verbal-materna nomos La verbal-gestual. 

Familia mak valor fundamental iha prosesu ne'e, atu assumi papel hafahe valores no signifikadus ba labarik nia formasaun. Ba ne'e, mundo fanun-an ba importansia edukasaun infantil nian. Wainhira iha tempu uluk nian hanorin ne'e sei konsidera hanesan laiha folin ka menor importancia, maibe, hohin loron, ita iha konsiensia katak estimulasaun labarik sira kontribui maka'as ba sira nia nia aprendizajen. Dezenvolvimentu sira nia kapasidade afectiva, motoras ba sira nia integrasaun no interaksaun sosial. 

Metodos laiha karakter obrigatoriu no serve ba orientasaun publiku-partikular, ne'e acompanha dezenvolvimentu no kresimentu labarik nian iha sosiedade sivil nia le'et, ho ponto de partida mak familia, posteriormente mak relijiaun no ikus to'o ba ensino fundamental, intelektual no akademiku. 

Edukasaun laiha dalen predefinida. 

Existe forma barak hanorin an (edukasaun). Edukasaun laiha inan-aman, nia hanesan kultura ida iha sosiedade, um direito fundamental de conhecimento e de convivencia humana e social, cultural e politica independentemente rejiaun jeografika nebe mak ita hela-ba. 

Experiensia foin-dadauk nebe hau refere iha inisiu ba hau nee surreal no desnecessario, maibe iha ne'e hela ba hisotria: 

Individu nain rua (2) husi especie biolojika ida deit nebe sira nia inan-aman Timoroan. 
Individu 1: Adulto, Natural Timor, Moris iha Timor i/ka Indonesia (ho komptrensaun balu iha dalen portuges). 
Individu 2 no 3: Labarik, Natural Portugal, Moris iha Portugal no Inglatera (ho komprensaun balu iha Tetun - dalen nebe koalia mos iha uma). 

Individu 1 ba uma Individu 2, ida n'e loke odamatan no Individu 1 ho lian a'as (irritado) hare ba nia (Individu 2) dehan, ho dalen portuges, "Que horas Sao??? ("Tuku hira ona???"), depois fila kotuk ba dadauk, husik hela labarik (Individu 2) atrapalhadu la hatene atu halo saida, tamba aparentemente oras mos to,o ona. Simplesmente hadutu atitude inconveniente. Kala hanoin, Individu 2 no 3 no sira hela iha uma ne,e hanesan fali ema estranha ruma, desconhecido no laiha valor.

Individu 2 nia inan hateke ba labarik rona episodio no obviamente hirus. Tamba ne'e mak inan tuir kedas Individu 1 no bolu nia kompaneiru hodi dehan, "Hare-ba eduka halo didiak Individu 1 tamba foin dadauk nia ba tuku odamatan uma nian, emvezde koalia halo didiak, nia koalia ho lian la simpatiku no irritado sem iha konsiderasaun ba Individu 2 (nebe labarik ida lahatene buat ida) no ba ema sira nebe hela iha neba." Justifikasaun Individu 1 mak "Hau la hatene koalia Portugues, hau hatene deit koalia Tetun e Bahasa Indonesia". 

Saida mak hau hein husi Individu ne'e mak, pelumenus, "bom dia", "boa tarde" ou "boa noite" ou sekarik iha problema ruma husu ba labarik ne'e bolu nia inan atu koalia, maske la hatene uza sentensa Portugues lolos hanesan "Bom dia individuo2 podes chamar a mae se faz favor?", ba Tetun "Bom dia Individu 2, halo favor ida bolu hela mae lae?" nia bele dehan simplesmente "Bom dia Individu 2, mae?", nune'e sei diak liu... 

Forma nebe ita atu transmiti komunikasaun bele husi lian, hakerek, jestual no kahur (mista), tamba ne'e atu justifika atitude ida ladun diak (menos apropriada) ho razaun "Hau la hatene koalia Portugues, hatene deit mak Tetun no Bahasa Indonesia" laos justifikasaun nebe aceitavel tamba ita nia lian Tetun rasik maior parte timoroan sira koalia mak Tetun-Praca nebe kahur ona ho dalen Portugues no dalen Indonesio nebe fini husi kolonizasaun portugues sira no okupasaun Indonesia. 

Hanesan exemplu iha dalen Tetun: "Hau sidauk aprende koalia Portugues" traduz ba portugues "Eu ainda nao aprendi a falar Portugues". Exemplu seluk husi vokabulariu ho Tetun-Praca emveszde Tetun orijinal "Loron diak"/"Bom diak". Ikus, seluk-seluk-tan mak "Tuku hira?"/"Que horas sao?", "Apa"/"Pai" no "Ama"/"Mae"

Ita nia atitude no komportamento mak lalenok ba edukasaun nebe ita iha embora ita iha perfeita konsiensia katak komportamentu individual depende ba ida-idak rasik, basaa nia rasik bele hili atu hakarak ka lae hanorin-an (aprender) no hakarak ka lakohi uza iha pratika edukasaun nebe nia simu. 

Edukasaun laiha dalen predefinida, wainhira ita ema iha edukasaun la persija hatene koalia Portugues. 

Moris ne'e prosesu aprendizajen ida naruk, "Life is a long Learning Process". Hau subscreve!

Dalia Kiakilir 

segunda-feira, 18 de agosto de 2014

Nyanyian Perjuangan

Nyanyian Perjuangan

Oleh: Kahikata Fernandes 
Kota Coimbra, 1996 

Di alam raya
Aku mengembara
Menghitung langkah hidupku
Kram tertancap duri kehidupan

Untuk Negeri
Tanah Airku
Ku tuliskan puisi dan lagu

Nyanyian cinta
Syair kedamaian
Dendang kebebasan...

Bising gitarku
Muram laguku
Sarat suaraku...
Riuh di rimba perjuangan



Alam perjuangan, Kota Coimbra, 1996 
Tersirat dalam lirik ini tentang perjuangan kemerdekaan Timor-Leste

Publicação em destaque

Dalia Kiakilir "My Self"

“ Ohin hau pinta aban ho perspektiva matak, ho larametin katak realidade bele mosu hanesan iha hau nia mehi! ”  Dalia ,    Was b...