.
Tell Me Why - Jauh di mata dekat di hati? Tebes ka lae ;) Official Video Out Now, by Kiakilir Dalia & A-Takur ©SilentVoice Pictures Productions 2019. �� Homemade video. Hope to keep you entertained �� Music in 3 languages, Bahasa indo, English & Tetun. Enjoy Lovers❤
TAMA LIU MAI BAINAKA SIRA, BEM VINDO E OBRIGADA PELA VISITA!

Ksolok

sexta-feira, 8 de março de 2013

Mulher Timorense! Loron Internacional ba Feto!


MULHER TIMORENSE

O teu sorrriso lindo
O teu dom maternal
Inagualavel e simplista
Mulher Timor e bestial

Nao ha palavras que paguem
Nem versos para descrever
A tua paciencia e resistencia
O teu tao merecido ser

A ti mulher timorense 
A todas as mulheres do mundo


Feliz dia Internacional da Mulher!



Loron Internacional ba Feto! 
"Feto iha Historia"

Loron Internacional Feto nian, la'os deit loron ida nebe'e atu celebra existencia feto nian maibe loron ida mos atu reflecte sobre Feto nia valores no evolusaun sobre feto nia papel iha sociedade nia laran.

"Figura de Estilo" feton iha tempo naruk ita lee no hatene husi optica no vizaun masculina (vizaun mane sira nian), costumes, tradicoes husi bei-alan sira (antepassados) nebe'e iha sentido geral resulta katak feto sira laiha poder de decisao sobre qualquer assunto.

Conforme consta iha Feto nia historia iha mundo, loron ida ne'e, 08 de Marsu, loron ida nebe'e mak marka  dahuluk historia feto sira nebe'e luta ba igualdade condisoes iha serviso no iha sira nia moris contra entrada Russia Czarista iha Primeira Guerra Mundial hahu'u iha inicio Revolusaun 1917 nian.

Nune'e duni, loron ida ne'e loron nebe'e iha reconhecimento no mos hanoin hikas ba esforso no sofrimento ba feto sira nebe'e iha sira nia moris tomak luta tamba hakarak igualdade civica perante mundo machista. Nia sofre, nia dalabarak nonok (silenciada). Caso conhecido liu ma'ak ida iha fabrica hena Triangle Shirtwaist iha Nova Iorque nebe sunu "acidentalmente" iha loron 25 de Março as 16:40h iha tinan 1911, ema 146 mate iha acidente ne'e, maioria feto joven sira, mesmo apos 13 semanas. Feto atus-hitu (700) nebe'e halo greve tama kadeia tamba manifesta sira nia direito de igualdade iha mundo trabalho perante mane sira.

Feto sira iha mundo decidi iha lian (voz) no luta ba sira nia direito de igualdade iha sira nia vida privada no mos iha sociedade em geral. Sira hasoru desafio barak no mos opressoes husi sociedade no kultura nebe'e deskrimina no hamenus sira nia imagem ho impedimentu ba direito vota, direito la'o livre iha liur, direito atu serviso iha mane sira nia sorin sem preconceito atu iha aceitacao hanesan, ba direito atu hili mane nebe atu kaben sai sujeitu vitima ba violensia domestica aparentemente conhecida maibe automaticamente abafada (in mute) iha sociedade.

Durante sira nia existencia, feto sira mentalizada la'os ba sira nia liberdade maibe ba dependencia katak buat sira nebe'e sira fiar katak los la folin ida. Iha mundo aktual gracas ba sira nia kbi'it luta, kostumes sira ne'e barak ma'ak ultrapassado tiha ona nebe'e ita hare katak moralidade patriarcal uluk nian menos ona.    Cientificamente comprovado ona katak feto la'os menos capaz do que mane, sira iha capacidade hanesan atu aprende no produz.

Parabens ba Buibere sira tomak iha rai laran no mos iha rai liur nebe'e hamutuk luta hodi manan direito de igualdade ba feto sira iha mundo tomak. Hamutuk ita Bele!


Dalia Kiakilir Agostinho
in Mulher Timorense! Loron Internacional Feto!
08 de Março de 2013

Sani versaun ho dalen Portugues

quarta-feira, 27 de fevereiro de 2013

Saida Ma'ak O Halo Ba País?




Labele husu saida mak O nia Rain bele halo ba O, maibe husu Saida deit ma'ak O bele halo ba O nia Rain! 


- John F Kennedy

Xanana, “Lakeru” no “Kaixote”

Entrevista exluziva Ilidio Ximenes da Costa (IXC) ho Luis Cardoso (SIKAT) 

Luis Cardoso "Sikat"
Historia e historia, fatin akontesemento historia e fatin historiku, fatin turistiku, fatin nebe bele mos tulun negosiantes kiik sira hodi hetan rendimento oitoan hodi hatutan sira nia moris lor-loron nian. Autor historia e ema nebe mak involve direitamente iha proseso tomak iha historia ida nia laran; wainhira sira sei moris, sira sei hato’o, sira sei ko’alia e hatur historia ne’e nian los no hatudu fatin los nebe historia ida akontese ba.

Wainhira sira mate antes de iha historia eskrita e iha filmagen (video) nebe mak halo la involve sira iha proseso hakerek e filmagen nia laran mak bele akontese manipulasaun informasaun, manipulasaun historia. Wainhira ema halo manipulasaun ba historia, hanesan mos halo mate nasaun ida nia identidade historiku, hadelek (membutakan) mos gerasaun foun. Akontesemento historia iha ba dala ida deit, bele mos mosu fali tan maibe nia kontiudo, nia autores, fatin la hanesan ona.

Haree ba buat hirak ne’e houtu, hakerek nain maski ho kole teb-tebes iha viagen husi Maliana, Covalima, Natarbora no Manufahi hakaman an hodi ba hasoru malu ho senhor Luis Cardoso alias SIKAT iha suku Datina, distrito Manufahi. Sorumutu/entrevista ne’e hala’o iha loron 5 de Junhu 2009, iha senhor SIKAT nia uma.

Oinsa mak hekerek nain hatene kona ba senhor SIKAT no fatin maun boot Xanana subar ba? Liu husi dada lia ho maluk sira barak hanesan: senhor Virgilio Smith (Secretario Estadu Cultura no Silvio da Costa Rocha no Domingos Rodrigues no to’os nain ida (halua tiha nia naran) nebe besik husi suku Datina no mos cleaning service nain rua iha Hotel Manufahi.

Liu tuir dalan, hakerek nain para kareta hodi husu ba ema sira katak senhor SIKAT nia uma iha nebe? Sira dehan iha laletek leten besik eskola primaria suku Datina. Ikus liu, hakerek nain hasoru malu duni ho senhor SIKAT no husu hikas tan ba nia katak senhor kuinese senhor Luis Cardoso? Nia hatan “hau duni”. Hakerek nain esplika objektivo ba hasoru malu e entrevista no nia hatan hodi halo entrevista.

Tuir mai ita iha entrevista direitamente nebe hakerek nain halo ho senhor SIKAT kona akontesemento iha suku Datina:

Ilidio Ximenes da Costa (IXC): Tio bele hahu konta took historia oinsa hahu hasoru malu ho maluk gerilheiros sira?

SIKAT dehan: Diak. Hahu Iha 1991, iha enkontro ida nebe hahu halo kontaktu husi Konis Santana (matebian), Jose Tilman no adjunto Tara iha suco Datina, distrito Manufahi. Iha sorumutu ne’e sira hahu halo plano atu lori maun boot “Xanana” mai iha suco Datina hodi enkontro ho komandante gerileiros sira hanesan: maun Konis Santana (matebian), komandante Nunura, Orasi (Mau Mean), maibe la konsege hala’o tamba situasaun seguransa la perminte tamba iha militares Indonesia barak tebes.

Iha fulan Julho 1991, maun boot Xanana bolu Sikat atu kordena oinsa bele muda maun boot Xanana husi Dili ba iha Same. Maun boot dehan ba Sikat hodi tun mai Dili hodi harosu malu ho taksista naran senhor Henrique hafoin Henrique kontaktu Akui Leon. Iha dia 27 de Julho 1991, maun boot Xanana muda husi Dili ba iha Same.

IXC: Oinsa ita boot sira lori sai maun boot Xanana husi Dili?

SIKAT dehan: Ami prepara “Kaixote” ida hanesan fatin hodi maun boot tuur iha laran, hafoin tulan “SUPERMI” dos 40 ho besi beton ba iha kaixote nia leten iha kareta Manufahi No.1. Kereta ne’e Akui Leon nian. Tuir dalan tentara Indonesia nain 4 mak sa’e tuir no tun iha Fatuk Hun, depois iha tentara nain 4 sa’e fali tan hodi tun iha Aileu, depois iha fali tan Babinsa no Binpolda nain 2 sa’e hikas tan no sira tun iha Mane Tane no Daisoli.

Too iha Leushati, tentara sira iha pos foti liman deit no fo sira liu. Sira too iha suco Datina tuku 6:45 HTL. Komandante gerileiros sira mak hein maun boot iha neba mak: Komandente Konis Santana, Nunura, Orasi ho kodiku Mau Mean. Iha suco ne’e nia laran iha pos tentara BTT 610, pos Babinsa. Distansia entre chefe do suco nia uma ho pos tentara sira mais au menus 40 metro.

IXC: Oinsa maun Sikat hatun sasan no KAIXOTE nebe maun boot iha laaran ne’e?

SIKAT dehan: Ami hatun besi beton ho supermi iha uma oin, no KAIXOTE ne’e hatun iha uma kotuk. Iha uma du’ut ne’e nia laran iha kuak rua, ida hanesan dapur no ida subar fatin ba maun boot Xanana.

IXC: Loron hira maun boot Xanana subar iha uma ne’e nia laran?

SIKAT dehan: Kalan ida deit tamba situasaun la permite no ami muda fali maun boot ba hela iha foho Hoholau nia hun. Maksi nune, maun boot “Xanana” konsege halo duni gravasaun “mensagen politika kona ba luta/resistensia” iha kasete laran. Garvasaun ne’e hala’o iha foho Hoholau nia hun. Oinsa gravasaun ne’e lori sai mai to’o iha Dili? Sikat dehan “ uluk liu hau ho maun boot Xanana ko’a lakeru matan ne’e ho lamina, depois hasai nia musan no kouir halo mihis nia isin, hafoin hatama kasete ba lakeru laran no taka hikas fali ho lakeru matan nebe ami ko’a.”

IXC: Se mak lori lakeru ne’e ba iha Dili?

SIKAT dehan: Ema nebe lori lakere ne’e ba Dili mak senhora Graciana Cardoso, naran kodiku “Sei Domi”. Nia hau nia kaben.

IXC: Lakeru ne’e entrega ba iha se?

SIKAT dehan: Senhora Graciana (Sei Domi) entrga ba iha nia oan feto Eleonora Cardoso ho naran kodiku “Sarani” iha Taibesi. Hafoin Eleonora Cardoso (Sarani) fo tutan tan ba alin “Regina” (matebian), alin husi senhor Jorge Tailalat nia alin feto. Ikus liu alin Regina foin hato’o tan ba senhora Armandina Gusmao (maun boot Xanana nia feto no senhor Gilman dos Santos, nia kaben).

IXC: Maun boot Xanana hela metin iha fatin ne’e ka muda tan fali ba fati seluk?

SIKAT dehan: Iha dia 24 de Agosto 1992, maun boot Xanana ami tula hikas fali ba iha Dili.

IXC: Oinsa ita boot sira lori sai ne’e enkuanto iha dalan iha pos barak?

SIKAT dehan: Ami usa natin Kaixote ida uluk hodi tula ba kareta nebe hanesan no tulan sa’e au lolon 20 no bebak 40 hodi tulan ba Kaixote nia leten. Too iha pos Laulara mak tentara sira haruka para atu hatun au no bebak mak iha. Tentara sira dehan “ bamboo dan bebak ini harus diturunkan karena tidak ada ijin dari dinas kehutanan”. Tentara, Polisi Militar no Brimob sira tahan Sikat no Akui Leon durante besik horas 2 nia laran, dehan Sikat. Akui Leon tun hodi ko’alia ba iha tentara sira katak “bapak ada komandan?” Tentara sira hatan, “tidak”, anda harus urus semua surat ijin baru bisa mengambil bebak dan bamboo ini. Akui Leon dehan: “kemarin saya sudah memberikan satu ayan hutan kepada bapak komandan. Sikat dehan teni “Akui Leon hatama liman ba bolsu laran hodi foti osan oitoan no fo ba tentara sira. Hafoin ne’e tentara sira hahu fo liu sira mai Dili.

IXC: Osan hira mak Akui Leon fo ba tentara sira ne’e?

SIKAT dehan: Rp. 5000 deit, oan.

IXC: Oinsa imi nia laran wainhira Tentara Nasional Indonesia (TNI) tahan imi?

SIKAT hatan: Oan, ami tauk tebes maibe ami fiar an katak sira sei fo liu ami.

IXC: Se karik sira la fo liu oinsa ita boot sira nia hanoin e strategia?

SIKAT dehan: Iha dia 16 de Setembro ou Outobro 1992 tentara sira kaer Akui Leon no iha dia 16 de Novembro 1992 kaer Akui Leon no kaer maun boot Xanana iha loron 20 de Novembro 1992 iha Lahane. Sikat ho Akui Leon kastigo, inkerito hamutuk ho dona Armandina Gusmao, dona Alianca, senhor Oscar Lima, senhor Henrique, Senhor Americo/Suai Indah iha fulan haat ho balun nia laran iha SGI Dili.

Sikat moris iha dia 5 de Janeiro 1946, agora ho idade 64 anos.

IXC: Too agora tio hetan ajuda ruma husi governo e maun boot Xanana?

SIKAT dehan: Hau hetan ajuda osan oitoan husi maun boot Xanana.

IXC: Ita boot iha hanoin ruma ou lia menon ruma ba ukun nain sira?

Dehan SIKAT: Partidu kiik, nasaun e rai mak boot, nebe, ukun naiN sira la bele fo valor ou haree liu ba deit iha interese partidu maibe fo hanoin ba malu hanesan ukun sei iha resitensia nebe kaer malu metin (unidade importante liu), e nune mos diak liu mak halo desenvolvimento iha base no kria campo de trabalho ba juventude sira.

IXC: Karik atu taka ita nia dada lia ne’e, tio sei iha tan buat ruma atu hato’o?

SIKAT dehan: Diak, hau husu deit ba ukun nain sira atu tau matan mos ba fatin resistensia sira hanesan ne’e, tamba fatin historiku, se hau mate karik se mak sei bele hatutan tan ba gerasaun foun sira nebe oras ne’e buras ba beibeik. Diak liu mak hahu hakerek istoria sira henasan ne’e atu gerasaun foun bele hatene no visita fatin sira ne’e.

Iha primeira edisaun hakerek nain hahu tiha ona ho subar fatin Xanana iha Mehara ho senhor Leao. Ba edisaun ne’e hakerek nain rekonese katak hakerak ida ne’e seidauk kompleto no husu karik iha buat ruma mak maluk autor sira atu kompleta ka halo kritika, hau simu ho laran luak e bele mos kontaktu via telemovel 72 33335. Karik iha edisaun tuir mai sei hakarek tan ba iha fatin seluk hanesan: Soiro Kraik, Lahane no seluk tan nebe seidauk identifika.

pub by Dalia Kiakilir Agostinho
Oxford 27 de Fevevreiro, 2013
Fonte http://renetil.blogspot.co.uk/2011/02/xanana-lakeru-no-kaixote.html

sábado, 23 de fevereiro de 2013

P.M. Kay Rala Xanana "Exemplo Mai Husi Leten"

Todo o bom exemplo é bastante produtivo e produz efeitos. No entanto, há casos onde os exemplos que vêm do poder público são mais simbólicos e, por essa razão, podem ter um efeito maior. No entanto o bom exemplo não so deve vir de cima mas como deve para alem de "vir" tambem ser "seguido" pelos que estão em baixo. 

"Top-Down Aproach" é um tipo de atitude-lider vertical interligada a uma estrutura hierárquica através da qual o seu progresso depende do investimento na proximidade com o Povo originada pelos que estão no posto mais alto com decisões autocráticamente livres. Uma atitude lider, Espontanea, Exemplar, Motivadora e Inspirante.

Relembrando alguns acontecimentos recentes em Timor Leste, acontecimentos estes que para alguns podem não ter algum significado mas para outros podem ate de alguma forma dizer algo, torna-se entretanto interessante assistir em primeira mão as (opiniões e reações das pessoas no geral), isto tudo porque estes acontecimentos tiveram intervenção do nosso Primeiro Ministro Xanana Gusmão, Chefe do Governo da República Democrática de Timor Leste. 

PM Kay Rala Xanana
Directs motorists as he tries to clear a traffic
Palacio Presidencial, Dili, Timor-Leste
1. Em Janeiro de 2013 em que o nosso Primeiro Ministro Xanana Gusmão decide sair do seu carro para ajudar a libertar o transito uma vez que o mesmo encontrava-se impedido ou até mesmo parado a frente do Palacio Presidencial "Aitarak Laran". As imagens de Xanana Gusmão  nesta situação dominaram praticamente os media e foram partilhadas nas redes sociais inumeras vezes pelos proprios Timorenses com comentarios  pros e contra, os contra diziam na nossa lingua oficial Tetum.

"PM nebe comic liu iha mundo maka pai nana..., halo moe deit pa...", o que significa "O Primeiro Ministro mais comico do mundo é o nosso Pai nana, so nos faz ter vergonha..." como interpretar esta opinião publica de um cidadão Timorense?, talvez nunca tenha visto um Primeiro Ministro, Chefe do Governo de nome a dar o exemplo tal como se fosse um cidadão comum.!. Será surreal?

Outros são mais objetivos e intrepretam o cenario de uma forma mais constructiva ate com sugestão de soluções para situações futuras semelhantes, "Ida ne'e atu hatete dt katak Polisi transito nebe agora dadauk iha seidauk profesional no presija hatene lolos sira ninia knar. hein katak comandante polisia transito actual bele hadia ninia managemento didiak ho nune'e Ita nia primeiro ministro labele tun no halo buat sira hanesan ne'e iha futuru." Traduzindo para Portugues, "isto para dizer que a Policia de transito que temos ainda nao é profissional e precisa de saber exactamente quais as suas obrigações. Esperamos que o comandante da policia de transito actual possa rever e gerir melhor as suas tarefas para que de futuro o Primeiro Ministro nao tenha de intervir novamente." Concordo com esta ultima observação, no entanto relembro que "transito confuso-descontrolado"  não é so em Timor.

PM Kay Rala Xanana, SEPFOPE e KJ PNTL
Limpeza geral nas ruas de Dili depois da inundacao
2. Neste mesmo mês de Fevereiro (ha alguns dias atras),  a cidade de Díli estava praticamente inundada, resultado de chuva intensa que durou senão horas, dias (pelo que consta), e mais uma vez o nosso Primeiro Ministro Xanana Gusmão voluntariamente sai a rua e junta-se à SEPFOPE [Secretaria de Estado para a Política e Formação Profissional e Emprego] e à comunidade para ajudar a limpar as ruas que estavam sujas e lameadas, e novamente as imagens do nosso P.M. foram partilhadas inumeras vezes pela comunidade com opiniões variadas.

De entre muitas partilhas foi notória a mesma por parte da comunidade Portuguesa que por sua vez a maior parte mencionava "Grande P.M. - Junto ao Povo e a ajudar o Povo!!! Aqui.....Só em SONHO!!!", em tetum " Grande P.M.- Hamutuk ho Povo no ajuda Povo!!! Iha ne'e... So iha MEHI!!!", o que significa que de facto é veridico que jamais em situações semelhantes ve-se um homem de poder politico em lugar algum, (ainda para mais "Primeiro Ministro") em cenarios iguais, a não ser que os mesmos sejam programados, com agenda a fim de divulgar uma especial ocasião.

No entanto a que mais me chamou a atenção foi uma publicação num dos grupos de discussão em que foi publicada uma fotografia de uma zona de Dili em que a inundação havia afectado em muito as ruas mas que pelo que parece nada ainda havia sido feito. O comentario dizia "Kuitadu.... PM la ba suru tahu iha sira nia uma ka?" Traduzido para Portugues, "Coitados... O P.M.  nao foi limpar a lama nas suas casas?" Na minha opinião só quem tem uma mentalidade mediocre é que fala desta forma.  Digo, "Para ter, devemos Ser e Fazer, nao apenas esperar e reclamar".

Para qualquer situação da nossa vida, existe sempre dois lados e ao escolher um, estamos a optar em responder ou não a nossa consciência obrigando ou não a nossa capacidade motora em agir em conformidade com a nossa escolha, e qualquer escolha que tenhamos feito exercerá a consequência não importando a escolha optada. Portanto saiba que antes de escolher é necessário pensar nas consequências, e se a consciência fala que "Devemos fazer algo!" Porque não o fazemos?, porque não tomamos a iniciativa?, porque reclamamos se nada foi feito?. Como dizia o Papa Joao Paulo II "A liberdade não consiste em fazer o que queremos, mas em ter o direito de fazer o que devemos!" Em Tetum, "Liberdade la'os halo saida ma'ak ita hakarak, maibe iha direito atu halo saida ma'ak ita deve no tem ke halo".

Enfim, "exemplo mai husi leten, maibe la'os deit husi leten, para alem de mai husi leten ema sira nebe'e laiha leten tenki tuir no halo tuir!", hodi nune'e evita consequência nebe'e ladiak ba futuro, ex: evita transito no mos evita estragos maiores wainhira iha acontecimento ida que ita rasik la consegue evita, hanesan "udan" (forsa natureza nian).

Kay Rala Xanana em Tempo da Resistencia
3. Para concluir, mas afinal de contas quem é Kay Rala Xanana? para alem de hoje ser o P.M., Chefe do Governo de Timor Leste, é o Homem que o mundo reconheceu como sendo uma das figuras mais carismáticas de Timor Leste, foi um dos principais activistas de luta pela Independência do País, tendo sido durante largos anos chefe da resistência no tempo da ocupação da Indonésia. Xanana Gusmão foi o Homem quem transformou  e mudou a estratégia de luta utilizando a sua inteligência e ousadia numa altura em que a guerrilha Timorense ja era enfraquecida.

E hoje a luta Por Timor é a Reconstrução e Evolução do País, com o Povo e para o Povo. Ele ousa em sair, por as mãos-a-obra e sujar-se sem repugnância nem vergonha, pois este gesto já está no sangue que corre nas suas veias, por isso o Povo o Ama, por isso o Povo o Respeita, até há quem diga que Kay Rala Xanana é o Homem do Povo!

Em tempo da Resistência, Xanana Gusmão em vez de definir a guerra como a arte de matar, definiu-a como a arte de conviver com o inimigo. Hoje, em tempo da Independência Ukun-rasik-an Xanana afirma com convicção de que a arte de governar esta na essência de conviver com o povo. 


"Ne'e mak hatudu MAUBERE Timor nian... Exemplo hahu husi FUNU iha ai-laran mai to'o 
ohin UKUN-A'AN iha cidade-laran!!!"


Dalia Kiakilir Agostinho
in P.M. Kay Rala Xanana "Exemplo mai husi Leten"
Oxford, 24 de Fevereiro de 2013

Publicação em destaque

Dalia Kiakilir "My Self"

“ Ohin hau pinta aban ho perspektiva matak, ho larametin katak realidade bele mosu hanesan iha hau nia mehi! ”  Dalia ,    Was b...