.
Tell Me Why - Jauh di mata dekat di hati? Tebes ka lae ;) Official Video Out Now, by Kiakilir Dalia & A-Takur ©SilentVoice Pictures Productions 2019. �� Homemade video. Hope to keep you entertained �� Music in 3 languages, Bahasa indo, English & Tetun. Enjoy Lovers❤
TAMA LIU MAI BAINAKA SIRA, BEM VINDO E OBRIGADA PELA VISITA!

Ksolok

terça-feira, 8 de março de 2016

A MULHER NA SOCEDADE E NA IGREJA

A MULHER NA SOCEDADE E NA IGREJA 
 (Um contributo para a Reflexão sobre a Dignidade da Mulher)  

1 – Um pouco de história

Comemora-se no dia 8 de Março o Dia Internacional da Mulher.

Aljira Santos, age 60, of Timor-Leste (Source: Water For Women report; Water Aid; Tom Greenwood)
Esta data foi estabelecida pela Organização das Nações Unidas em 1975. Este evento teve a sua origem na manifestação feminina por melhores condições de trabalho nas fábricas e, direito de voto, nos inícios do século XX, na Europa e nos Estados Unidos. A data foi adotada para lembrar tanto as conquistas sociais, políticas, económica das mulheres como as discriminações e as violências a que muitas mulheres estavam sujeitas em todo o mundo.

A 8 de Março de 1857, em Nova Iorque, as operárias da fábrica de vestuário e indústria têxtil foram protagonistas de um protesto exigindo melhores condições de trabalho e aumento de salários. Muitos outros protestos surgiram nos estados unidos e na Europa. No velho continente, com o avanço da industrialização, multiplicam-se as fábricas e indústria em vários países. Foram recrutados não só homens provenientes das aldeias, como também mulheres e crianças que deixavam as suas terras, para ganharem o pão trabalhando nas fábricas. As condições de trabalho eram miseráveis, o horário era de 12 a 14 horas de trabalho durante os seis dias da semana; os salários eram baixos. Tudo isso exigia uma mudança na legislação laboral e na política de trabalho.

Em 1910, em Copenhaga ocorreu o 1º Congresso Internacional de Mulheres, dirigido pela Internacional Socialista. O Dia Internacional da Mulher foi proposta por uma senhora alemã, Clara Zetkin (1857-1933) em 1910, no 2º Congresso Internacional de Mulheres Socialistas. Ao longo da primeira metade do século XX, foi-se criando uma maior consciencialização quanto à dignidade da mulher e dos seus direitos sociais, políticos e económicos. Assim, em vários países democráticos, a igualdade de género estava consagrado nas Constituições.

A Declaração Universal das Nações Unidas promulgada em 1948 veio estabelecer os direitos do Homem e da Mulher: Toda a Mulher tem direitos que devem ser respeitados: direito á vida; direito à saúde; direito à liberdade e á segurança; direito à igualdade (direito de estar livre de todas a formas de discriminação); direito á educação; direito á informação; direito á constituir família; direito á privacidade, direito aos benefícios políticos, sociais, económicos e culturais.

2- A situação da Mulher em Timor-Leste

Ao longo dos séculos a mulher timorense viva em condição de submissão. O homem era detentor do poder na família e na aldeia. À mulher era reservada a tarefa de criar os filhos e cuidar dos trabalhos domésticos. A educação e a instrução de raparigas só se verificou no secundo quartel do século XIX, quando foi a aberta em Díli o Colégio de Santa Júlia de São José, entregue às Irmãs Canossianas. Na segunda metade do século XX, as escolas do sexo feminino podiam-se contar pelos dedos da mão. Com a ocupação Indonésia, a frequência das escolas por raparigas timorenses deu um salto extraordinário tanto em qualidade como em qualidade.

Durante a invasão e ocupação japonesas (1942-1945), muitas mulheres timorenses foram levadas para quarteis dos invasores para servirem os soldados. Durante a ocupação indonésia, houve de tudo: as mulheres que combatiam o invasor, algumas eram presas, e torturadas; outras violadas. Porém as que eram pró-integração, algumas foram promovidas ao estatuto de “pegawai negeri” (funcionarias) e participavam em diversos sectores do programa do desenvolvimento, especialmente na secção de PKK.

Em Outubro de 1999, com a Administração Transitória das Nações Unidas, deu-se um grande impulso à igualdade do género. No mês de Julho de 2000, realizou-se em Díli o Primeiro Congresso da Mulher. Nesse Congresso estabeleceram-se importantes linhas de ação: a reconciliação, a erradicação da violência, o problema da participação económica, a participação na política, a agricultura, os direitos humanos. Com a independência de 20 de Maio de 2002, a mulher timorense estava representada no Parlamento e no Governo. Nesse período havia 27% de mulheres no parlamento, 9 mulheres no Governo, duas diplomatas, 23% de mulheres em diversos sectores da Administração Pública. Passados oito anos, o número de mulheres na vida politica e social timorense continua a ser relevante. No ano de 2010, no Parlamento Nacional estavam 19 Deputadas, representando 27% do total dos Deputados; no Governo, havia cinco ministras e secretárias do estado, nas freguesias ou sucos (442), eram onze as senhoras que exerciam este cargo de servir o bem comum.

Neste ano de 2016: No Parlamento Nacional, há 24 senhoras como deputadas: No Governo, há 8 que são membros do governo; e nos sucos, há 11 senhoras como chefes de suco. Na carreira diplomática, a atualmente, há 4 embaixadoras e uma é cônsul. Dezenas de senhoras são funcionárias nos serviços públicos; outras desenvolvem as suas atividades no sector privado.
Espera-se que pouco a pouco as mulheres timorenses vão ganhando mais relevo e importância na sociedade timorense.

3- A Mulher segundo a visão cristã

Falo da mulher, sob a perspetiva cristã. Nesse sentido, começamos por dizer, que a mulher, como o homem, foi criada por Deus, e criada à imagem semelhança de Deus. “Deus criou o homem à sua imagem, à imagem de Deus o criou, homem e mulher os criou (Gn 1,27). E foi criada por Deus como uma unidade de alma e corpo. A alma espiritual e imortal é o princípio da unidade do ser humano, é aquilo pelo qual este existe como um todo. A mulher existe como um ser único e irrepetível, existe como “eu” capaz de auto compreender-se, de Auto possuir-se, de auto determinar-se. Ela é uma pessoa. E uma pessoa humana é um ser inteligente, e consciente, capaz de refletir sobre si mesma e, portanto de ter consciência dos seus atos.

Lemos também que o homem não pode existir só (cf. Gn 2,18), só pode existir como unidade dois. Trata-se de uma relação recíproca: do homem para coma mulher e da mulher para com o homem. “Ser pessoa à imagem e semelhança de Deus comporta, pois, também um existir em relação, em referência ao outro “eu”. Isto preludia a definitiva auto revelação de Deus uno e trino: unidade viva na comunhão do Pai, do Filho e do Espírito santo” (João Paulo II, Mulieris Dignitatem, p. 24).

O texto do Génesis no capítulo 3,16 declara: “ sentir-te-ás atraída para o teu marido, e ele te dominará”. Esta afirmação do génesis tem um grande e significativo alcance. Ela implica uma referência recíproca entre o homem e a mulher no matrimónio. Trata-se do desejo nascido no clima do amor esponsal, que faz com que o dom sincero de si mesmo da parte da parte mulher encontra resposta e complemento num dom análogo da parte do marido. Somente apoiados neste princípio é que os dois e, em particular a mulher, podem encontrar-se como verdadeira unidade dos dois segundo a dignidade da pessoa. A união matrimonial exige o respeito e o aperfeiçoamento da verdadeira subjetividade pessoal dos dois. A mulher não pode tornar-se objeto de domínio e de posse do homem.
Nos nossos dias a questão dos direitos da mulher tem adquirido um novo significado no amplo contexto dos direitos da pessoa humana.

Como pessoa humana, a mulher deve ser considerada em toda a sua dignidade e nos seus direitos fundamentais (universais, invioláveis e inalienáveis) decorrentes da sua dimensão individual, social e transcendente. Como pessoa humana, ela deve ser considerada como princípio, sujeito ou protagonista e fim da sociedade. Para isso, a mulher dever ser educada e ajudada a descobrir, viver e respeitar essa dignidade em si e nos outros; deve ser educada a promover o desenvolvimento integral, e não só intelectual, da personalidade da cada uma; deve ser ajudada e educada a descobrir a própria vocação e os meios que a preparam para a vivência da mesma, de acordo com as circunstâncias de espaço e de tempo; deve ser educada para a liberdade e responsabilidade apoiando-se numa sólida e esclarecida formação moral.

Pensamos nós que é importante celebrar o Dia internacional da Mulher. É importante pensar no Direitos e deveres da Mulher. É importante apoiar e reconhecer a presença da Mulher na Sociedade e na Igreja. Mas também é igualmente importante pensar na educação da Mulher em todo os campos do saber e experiência humana. Só educando as mentes e os corações de novas gerações de Mulheres, o mundo do século XXI poderá ser mais humano, mais tolerante, mais respeitador e mais solidário e mais fraterno. Baseamo-nos, portanto, no grande pedagogo, o Padre Américo Veiga, redentorista, que propôs as seguintes metas para a formação de uma personalidade verdadeiramente madura, equilibrada e harmoniosa de toda a Mulher (cf. Américo Veiga, A Educação Hoje, Editorial perpétuo Socorro, 2005).

4- A educação da mulher

A educação é auto realização de pessoa em todas suas dimensões humanas. A educação de que falamos aqui tem como objetivo fazer da rapariga, da mulher, um ser que atinja um desenvolvimento integral, isto é, em todas as suas dimensões, no especto físico, cognitivo, afetivo, social, religioso, político e moral.

4.1. Educação física: Tem como meta final a promoção de toda a pessoa. Cuidando do corpo e do de todo o organismo: alimentação, higiene, desporto; Cuidar da saúde física e do desenvolvimento corporal harmonioso, assegurando o funcionamento normal do organismo, corrigindo as suas deficiências, procurando o fortalecimento do corpo, preparando-o para uma rápida e eficaz adaptação ou resistência a possíveis modificações ambientais, desenvolvendo as capacidade motoras. Nesta dimensão realçamos a saúde física, a saúde mental e a saúde moral., propriamente dita, a educação.

A saúde física – estado de equilíbrio e do bom funcionamento do organismo – é um elemento importantíssimo da personalidade pelas possibilidades que nos oferece, porque nos desembaraça de muitas preocupações e porque se faz acompanhar de sentimentos de alegria, de bem-estar, segurança e confiança.

- Saúde mental: favorecer a saúde mental (equilíbrio, paz, tranquilidade, boa disposição, otimismo) tão dependente do bom funcionamento do nosso organismo, 

- Saúde moral e social, através das atividades físicas apropriadas e da sua adequada realização, o desenvolvimento de determinadas virtudes e características de uma boa saúde mental e social: coragem, rapidez de decisão, disciplina, confiança em si, lealdade, retidão, camaradagem, força de carácter, etc.

4.2. A Educação intelectual: ensino e instrução. No passado, um cero descuido, uma certa descriminação; Quando falamos da educação pensamos em primeiro lugar numa instituição que se chama escola, falamos dos professores e do material escolar. É na Escola que se transmitem os conhecimentos e os valores. A Escola deve abranger uma educação que vise a realização do homem e da mulher em todas as dimensões da sua personalidade, incluída a técnica e profissional.

4.3. A Educação afetiva: Esta educação leva a pessoa a viver, cultivar e praticar tudo aquilo que se relaciona com os adectos e amor. Através da educação afetiva, procura-se incutir no rapaz e na rapariga uma afetividade bem realizada, harmoniosa que de paz, serenidade e felicidade.

4.4. A educação sexual e sexuada tem como finalidade a realização dos seres humanos enquanto pessoas, com igual dignidade. Mas também sabendo-se que são diferentes, como homem e mulher, assumindo essa diferença como a maneira de ser pessoa sem complexos nem atitudes de superioridade e de inferioridade. A educação sexual não consiste só na informação fisiológica sobre os mecanismos genitais, mas a edificação de uma sexualidade equilibrada e de uma vivência sexual fiel à natureza humana.

4.5. A educação moral abrange um conjunto de conhecimentos, opções e comportamentos que tornam revelam uma pessoa verdadeiramente ética ou moral. A educação moral visa a formação nos direitos humanos, na vivência de alguma virtudes como a verdade, justiça, lealdade, honestidade, etc. Há uma ética civil, secular ou laica.

4.6. A educação religiosa e cristã: Leva o ser humano a relacionar-se com o Absoluto, com Deus. A educação religiosa leva o homem e a mulher a descobrir o problema de Deus. A religião brota do impulso humano para o Transcendente. A educação cristã tem como objetivo creditar na pessoa de Jesus Cristo e no seu Evangelho, e aderir a Sua Pessoa. A educação cristã tem como finalidade a aquisição de uma verdadeira e autêntica fé em Cristo e trabalhar pelo seu reino.

Pelo Batismo é inserida no Corpo místico de Cristo, é tornada discípula de Jesus Cristo, com a missão de testemunha Cristo no Mundo. Tem portanto uma vocação cristã;

Além disso, tem uma missão: a de trabalhar com o resto do Povo de Deus para salvar mundo e restaurar todas as coisas em Cristo. A mulher tem vocação para o matrimónio: A vida matrimonial é comunhão total de vida, entre um homem e uma mulher, fundada e vivificada no e pelo amor fiel, constante até à morte. A mulher como esposa tem o dom recíproco da pessoa no matrimónio e abre-se para o dom de uma nova vida, de um novo homem. Como mãe, abre-se ao dom da maternidade gerando e criando e educando os filhos no amor, nas virtudes humanas e cristãs.

4.7. A educação politica, leva as mulheres a sentirem membros da “polis” e, por causa disso, deve trabalhar pelo Bem Comum e participar na construção da sociedade.

Esperamos que com esta celebração do Dia internacional da Mulher, a Sociedade, possa respeitar os direitos da Mulher, e proporcione, a nível social, económico e político, condições para a autêntica realização da sua personalidade como pessoa, como profissional, como mãe e como esposa.

Porto, 7 de Março de 2016

Dom Carlos Filipe Ximenes Belo
Administrador Apostólico emérito de Díli
Prémio Nobel da Paz 1996

sábado, 5 de março de 2016

Nomeasaun Ba Lideransa F-FDTL Kompetensia Se Los Nian?

NOMEASAUN BA LIDERANSA F-FDTL KOMPETENSIA SE LOS NIAN?

Husi: Moisés Vicente

Moisés Vicente
Opinião ida ne’e analiza kazu kona-bá polémika nomeasaun no exonerasaun iha semana hirak liubá ne’e 09 de Fevereiro de 2016 públiku Timor-Leste liu-liu orgaun (Legislativu) Parlamentu Nasional no orgaun (Ezekutivu) Governo sente hakfodak ho desizaun PR-Presidente da República, TMR-Taur Matan Ruak ne’ebé deside hodi halo susesaun lideransa ba F-FDTL-Falintil-Forsa Defeza de Timor-Leste, ne’ebé demite Chefe Estado Maijor Jeneral Lere Anan Timur no promove Brigadeiro Jeneral Fimomeno Paixão ba CEMGFA-Chefe Estado Maior General Forsa Armada F-FDTL no Koronel Falur Rate Laek ba Vice-CEMGFA F-FDTL. Desizaun Presidente da República Taur Matan Ruak ba nomeasaun no exonerasaun CEMGFA F-FDTL ida ne’e legal.

Iha mundu seluk kontinental (Benua) Australia, Eropa, Amerika no ASIAN ne’ebá sempre iha mudansa iha forsa armadas nian laran ba kargu importante hanesan mensiona ona iha leten. Diak liu Timor-Leste mós Forsa Armada ida atu sai professional diak liu tuir ita nia dalan legal ne’ebé konsagra ona iha Konstituisaun RDTL no iha Decreto Lei No 7/2014 Estatuto dos Militares das F-FDTL nian haruka. Tuir lolos orgaun rua Parlamentu Nasional ho Governu labele hakfodak, iha ne’ebé tuir ita nian Lei Inan Konstituisaun República Demokrática Timor-Leste fó dalan iha artigu 74 alinea 2 hatete katak Hala’o knar nudar Komandante Supremu (Panglima Tertinggi) Forsa Armada sira nian. No tuir Lei Inan KRDTL artigu 86 alinea m). Tuir proposta Governu nian, Xefe Estadu Maiór Jenerál Forsa Armada, Vise-Xefe Estadu Maiór Jenerál Forsa Armada no Xefe Estadu Maior Forsa Armada nian, rona tuir, iha kazu ikus mai ne’e, Xefe Estadu Maiór Jenerál Forsa Armada nian.

Signifika katak nomeasaun ba Maijor General Forsa Armadas nian kompetensia Presidente da República mak nomea, maibé liu husi proposta husi Governu. Proposta Governu tenke bazeia mós ba Lei, enkuanto proposta mak la bazeia ba Lei, Presidente da República sei la kumpri, tanba Lei mos la obriga Presidente da República atu kumpri proposta Governu nian. Desizaun ne’ebé Presidente da Republika foti ne’e positivu ona, tanba premeiro, nia nudar Komadante Supremu Forsa Armada sira nian, segundo VI Governu Konstitusional lahalo nia kna’ar tanba Presidente da Repúblika fó ona karta resposta ba Governo atu nomea ema ruma no bele halo tan extensaun ba Chefe Estado Maijor Lere Anan Timur, tanba Maijor Lere Anan Timur nia mandato remata iha loron 05 de Outubro de 2015, maibé to’o ate a data VI Governu Konstitusional nunka resposta ba Presidente da República, treseiro Lei mak la fó dalan. Ne’e sorin ida.

Iha parte seluk, VI Governu Konstitusional mantein pozisaun ba polémika mudansa estrutura iha F-FDTL no kazu ida ne’e sei lori ba TR-Tribunál Recurso hodi husu inkonstitusionalidade ba desizaun Presidente da República nian. Governu mantein pozisaun ho razaun katak tuir lei Governu mak haruka proposta hafoin Presidenti halo nomeasaun, laos hanesan buat ne’ebé akontese Presidente da República exonera Chefe Estado Maior atual no Brigadeiru Filomeno Paxão sai nudar Xefi Estadu Maior. Maske nune Presidente da República dehan tiha ona katak sei responsabiliza ba desizaun ne'e no sei la hasai fali ou la retira desizaun ne'e.  PR Taur Matan Ruak hatete nia simu proposta ida husi Governo, no iha proposta ne’e Governo husu atu mantein nafatin pozisaun Chefe Estado Maijor General Lere Anan Timur nian, maibé PR TMR la konkorda tanba Presidente da República rasik “defende Estado ida tranzisaun husi estadu de homem ba estadu de lei. Uluk iha ai laran mate maka troka, iha vila laran tenke troka kuandu ita moris”. PR TMR iha ninia deskursu iha PN, 25/02/2016.

PR TMR dehan tan iha ninia deskursu iha PN, 25/02/2016 tranzisaun tenke halo tanba importante hodi fó oportunidade ba ema seluk atu aplika ninia sabedoria, teste ninia kapasidade, no útil ba nasaun ou lae. PR afirma katak nia rasik halo ida ne’e iha tinan 2011 ne’ebé nia rasik tinan ki’ik liu koroneis hotu-hotu iha forsa armadas nia laran. “Sé hau la sai, ne’e hanesan kareta iha tráfiku boot. Pior liu sira seluk sai uluk husi hau, tranzisaun la lao. No hau sai la’os hau baruk no hakarak sai Prezidente deit, maibé liu-liu sai para fó fatin ba sira seluk, laiha momentu ida ne’ebé nia rasik hateten ba koroneis sira katak sira tenke hela to’o baruk de’it, no laiha momentu ida mós maka Prezidente hateten ba Primeiru Ministru ida katak Maijór Jenerál Lere Anan Timur tenke hela. Laiha momentu ida ke hau konversa ho Jenerál Lere Anan Timur hodi hau hatete ba nia katak, nia tenke hela. Hau sempre hateten sé fó fatin ba sira seluk diak liutan ita boot sai ho naran moos, elojiadu”.

PR TMR mós hakarak jura bainhira iha tomada de pose para atu halo lei, aplika lei no konstituisaun RDTL haruka. No ita nia komandante sira tuir lei, sira nia tempu hotu liu. PR rasik la hatene, nia maka sala ou Governo maka sala tanba Governo aprezenta proposta ba Presidente República atu hili Chefe Estado Maior das Forsas Armada foun no proposta Governo nian rua. Entre proposta rua ne’e, iha ida maka rekondusaun. Ne’e duni, PR la konkorda ho rekondusaun tanba implikasoens ba koroneis sira ne’ebé tuir mai la iha promosaun. Jenerál Filomeno Paixão rasik mós laiha promosaun tanba nia kontinua nafatin iha nia pozisaun, no karik sira na’in rua  nafatin só altera lei tanba sé la altera lei sira na’in rua sei sai dala ida. Sai dala ida maka tenke lori koronel rua maka promove ba Brigadeiru ida no ida seluk ba Maijór Jeneral. Chefe Estadu Maior Falur Rate Laek mós tenke hotu ninia mandatu tanba mandatu rua de’it, depois de dois anos signifika katak oportunidade promosaun ba sira seluk laiha. PR Taur Matan Ruak husu, seráke kazu ida ne’e maka sai preukupasaun boot? Tanba iha asuntu balun ne’ebé boot liu ida ne’e maibé ita konsege ultrapasa. No exonerasaun Maijor Generál Lere nian sai tiha polémika boot. PR TMR nia haree ida ne’e laos problema. Problema ba PR TMR forma oinsá ita lori Timor-Leste no tipu de sivilizasaun ne’ebé ita harii iha Timor-Leste. PR hatete iha Uma Fukun PN, 25/02/2016.

Husi sorin seluk, Reitor Universidade da Paz (UNPAZ), Dr. Lucas da Costa “Rama Metan” hatete exonerasaun ba Maijor General Lere Anan Timur ne’e kompetensia tomak iha Presidente da República Taur Matan Ruak tanba Presidente da República nudar Komandante Supreme F-FDTL nudar mos Chefe do Estado. Rama-Metan mos hatutan hanesan orgaun soberanu seluk Governo, Parlamentu Nasional halo intervensaun, intervensaun ne’e labele hanesan desizaun, intervensaun ne’e labele proposta deit, ne’e mos konstituisaun RDTL hatete katak atu nomeia Chefe Estado Maijor General kompetensia tomak iha Presidente da Republica maibé ho proposta Governo. Rama-Metan konsidera, polémika ne’ebé mosu dehan katak tanba Governo la konkorda mak PR tenke dada fali nia nomeasaun ne’e ou dada fali nia desizaun atu exonera Maijor General Lere Anan Timur ne’e ladun klaru, ladun kona tanba Governu nia knar iha F-FDTL nia laran nudar administrativu deit, tau osan ba sosa kareta, tau osan ba hola farda, tau osan ba selu soldadu, tau osan ba halo uma, mais Governu labele komanda F-FDTL ba atu halo funu ka hapara funu. Tanba ne’e kompensia Presidente da Republica nian liman.  (Jornál Diario Nacional, 02 Marsu 2016, pajina, 16).

Iha lidun seluk, Eurico Araujo hanesan Dekano Faculdade Siencia Sosiais Universidade Nasional Timor Lorosae (UNTL) esplika katak Presidente da República iha direitu prerogativu atu hola desizaun hanesan subsitituisaun, demisaun, exonerasaun ba nain ulun sira iha Forsa Defeza, so que tenki iha komunikasaun ho orgaun soberania sira seluk Governu ho Parlamentu Nasional. “Se ita dehan exonerasaun iha nia impaktu juridikamente iha todan, ita dehan demisaun mos, tanba ne’e ita tenki hili termu ne’ebé los, tanba atu exonerasaun ou demisaun ida ne’e Presidente da República hatete mak halo maibé hamosu fali polémika, premeiraves ita hare Governo la aseita, lakonkorda ho Presidente da República nia desizaun, ne’e premeiraves Akademico sira hare, karik normal tanba pais Democratico, ita espera bele labele hamosu tensaun politika ne’ebé makas, labele lori krizi ruma.”. (Jornál Nacional Diario, 02 Marsu 2016, pajina, 16).

Konklusaun tuir hakerek na’in nia hare’e ba kazu nomeasaun no exonerasaun ba kargu Chefe Estado Maijor General Forsa Armadas F-FDTL no nia Vice-CEMGFA nian ne’ebé Presidente da Republika Taur Matan Ruak foti bazea Konstitusaun RDTL artgiu 74 alinea 2 mak fó dalan no Decreto Lei No 7/2014 Estatuto dos Militares das F-FDTL nia haruka. Iha ne’ebé bazea ba proposta husi Governo nian dirize husi Sua.Ex. Primeiru-Ministru Dr. Rui Maria de Araújo haruka proposta dala rua (2) ba Sua Ex. PR TMR maibé PR TMR la konkorda ho prostosta ne’e tanba ho razaun Governo nian hakarak nomeasaun nafatin ba kargu Chefe Estado Maijor General Forsa Armada F-FDTL Lere Anan Timur ho Vice-CEMGFA F-FDTL kontinua nafatin nia mandatu. Los duni tuir hakerek na’in nia haree desizaun Presidente da República Taur Matan Ruak ba nomeasaun no exonerasaun CEMGFA F-FDTL ida ne’e legál. Ita hotu hein desizaun ikus husi orgaun Tribunál Recurso nia desizaun lao oinsa.

Ikus liu, hakerek na’in fó rekomendasaun ba Sua.Ex. Presidente da República TMR no Governo presiza komunikasaun ne’ebé saudavel no klarifika ba públiku kona-bá polémika ne’ebé dadaun ne’e lao hela, hodi labele kria rumoris oin-oin iha sosiedade nia leet. Presidente da República, Parlamento Nacional no Governo utiliza dalan legál hodi husu Tribunál Recurso nia apresiasaun kona-bá desizaun ne’ebé Presidente da República hasai. ****

Referénsia:
v  Presidente da Republika la hakfodak ho ameasa Parlamentu Nasional ba Tribunál. Asesu iha Jornál Diário Nasional, 22 Fevereiru 2016.
v  Diretór Ezekutivu Fundasaun Mahein Belo, Nélson Tuir Lei ka Estatuta Militar Forsa Defeza nian, Presidente da Repúblika, Taur Matan Ruak mak halo nomeisaun ba Komandante Jerál foun F-FDTL nian bázea ba proposta husi Governo. Asesu iha Radio Liberdade, no TIMOR-AGORA, 21 Fevereiru 2016. http://timoragora.blogspot.pt/2016/02/fm-tuir-lei-estatuta-militar-f-fdtl.html
v  DASAR-DASAR ILMU POLITIK. Prof. Miriam Budiardjo. Asesu iha loron Kuarta-Feira, 24 Fevereiru 2016.
v  Presidente da República Nudar Komandante Supremu Iha Poder Halo Nomiasaun. Asesu iha Jornal Suara Timor Lorosae, 26 Fevereiru 2016.
v  Maijor General F-FDTL Lere Anan Timur Kumpri Konstituisaun RDTL. Asesu iha Jornál Suara Timor Lorosae, 26 Fevereiru 2016.
v  Ezonerasaun La Iha Baze Legal, Tenki Rezolve. Asesu iha loron Segunda-Feira, 29 Fevereiru 2016. http://timoragora.blogspot.pt/2016/02/ezonerasaun-la-iha-baze-legal-tenki.html

v  Proposta Nomeasaun no Exonerasaun Polémika entre Prezidente da Repúblika ho Governu RDTL. Asesu iha loron 01 Marsu 2016. http://www.fundasaunmahein.org/2016/02/23/proposta-nomeasaun-no-exonerasaun-polemika-entre-prezidente-da-republika-ho-governu-rdtl/

terça-feira, 23 de fevereiro de 2016

Ensaiu Kona Ba Muzika Iha Timor

Kultura Timor Leste
Ensaiu ida ne halo ho objetivu hanesan dialogu ho hahalok hakribik no ignoransia nebe iha kona ba muzika. Atu fo atensaun ba muzika nia valor, nia dignidade ho nia papel iha nasaun timoroan. Provoka hodi hanoin kona ba muzika, tantu husi musiku sira ho ema nebe gosta rona muzika.

Wainhira ita bot sae mai, ita barak rona katuas ho ferik em jeral sira dehan 'tokador' hanesan bandidu no laos dalan diak Ba futuru. Hahalok nebe hakribik muzik no ignora ninia valor hanesan iha papel fundamental iha Civilizasaun, Sosiedade no iha ema kriatura ida nia moris.

Povu iha rai ida atu iha Dignidade tenki iha Kultura, ne maka nia Hun ho identidade hodi halao nia moris iha komunidade ho sosiedade. Ataun signifika katak iha Timoroan nia civilizasaun campo barak maka dezenvovlve hodi povu ida nia moris bele akontese. Provas moris maka Adat rai Timor nian. Nebe husi Lulik to'o Uma Lulik mai to'o iha estrutura ierarkika ukun nain tun to'o povu, muzika sempre halo parte iha estrutura ida ne hanesan instrumentu expresaun moris nian nebe povu timoroan uza hodi organiza no formaliza nia moris iha Kultura ida nia laran - husi dinamika ida ne maka mosu Tebe Dai, Dahur, etc. Ho expresaun konkreta hirak ne maka Babadok, Ghong, instrumentu seluk tan, hananuk ho Bidu sira hodi mosu.

Uluk bealan sira nia tempu, wainhira sira ba kuda natar, sira hananuk ho bidu. Sira atu Ba funu, sira bidu ho hananu. Ema ruma mate sira halelir ho hananu. Festa ruma sira Bidu, dere Babadok, Ghong, hananu no Tebe Dai halo kabuar reprezenta Loron - traduz elementu natureza ida hanesan loron ba iha muzika. Tebe Dai mosu husi relasaun nebe Timor iha ho Loron - hodi sai Timor Lorosae.

Nune muzika halo parte fundamental iha sosiedade no Kultura hanesan expresaun povu ida nia moris husi kik to'o bot - husi tempu uluk to'o ohin loron. Ho provas isin iha Timor nia Adat, oin nusa maka ita bele fo fali ba muzika nia valor ho dignidade iha rai Timor? Los ka lae, wainhira ita hare ba iha rai Timor, bele hetan Muzika husi Babadok, Tebe Dai, Kore Metan to'o ba iha Hino Nacional Patria muzika nia expresaun isin?

Sinal hirak ne serve atu fanu ita hodi hakfodak ba ninian valor ho dignidade. Katak uluk liu antes tempu kolonizasaun to'o kolonizasaun, to okupasaun Indonezia nian to'o ukun rasik an. Muzika sempre halo parte iha Timor nia moris. Iha tempu funu nian muzika sai hanesan intervensaun ho ativismu politiku, iha festa ruma, muzika halo rame. Atu hasaen Lulik, tenki Tebe ho Bidu. Atu celebra loron nasaun nian, Hino Nacional Patria tenki toka hatudu Timor nia Soberania ho Dignidade.

Nune se ita baseia ba iha muzika nian papel fundamental iha rai Timor nian moris, iha justisa ka lae, wainhira ita fo fali nia valor ho dignidade?

Hahalok hakribik ho prekonseitu kona Ba muzika halo kik Kultura timoroan. Iha nivel estatal, Estado timor hari ona kondisoes, estruturas ho infrastructuras hodi halao muzika nia atividade iha Timor. Agora Sosiedade Sivil tenki halao inisiativa hodi komprende muzika nia valor ho papel iha rai Timor ba timoroan sira.

Inisiativa sosiedade nian atu hahu tenki komprende lai, musika nia funsaun, nia valor ho nia fim. Ensaiu ida ne serve hodi hari dialogu no debate ho se maka iha interesse atu sadik nia horizonte no visaun kona ba Muzika.

Iha Politika muzika sai hanesan instrumentu konsiensia sosial ba povu ho nasaun. Instrumentu sidadania para komprende nia direitu ho dever hanesan sidadaun ida. Iha Ekonomia, muzika sai hanesan produtu komersial nebe artista sira fan sira nia muzika ba ema sira nebe gosta nia muzika, hanesan ne bele hari kondisoes finanseiras hodi hamosu Merkadu ho Industria muzikal. Se artista barak, muzika oin oin ataun festival ho auditorium sira ne iha ona para artista sira ne bele hatudu sira nia traballu. Muzika tuir gostu ida idak nian. Festival ba muzika massa nian no auditorium hanesan fatin hodi hatudu muzika ba gosto espesifiku, hanesan muzika ligeira ho publiku reduzidu.

Ne hanesan dinamika kultural hodi povu timoroan hatudu ninian talentu, kriatividade ho matenek. Husi bealan sira nia Tebe ho Dahur, to'o 5 de Oriente primeira geracao to'o Arquiris ba to'o Toni Pereira to'o Galaxy ho Grupo seluk, Muzika sempre moris no haburas rai Timor nian rain. Muzika bele kualia ba Domin, ba Damen, ba Politika, ba ema ida nia moris, ba sosiedade ida nia hakarak, ba buat los ho buat sala, etc.

Concluindo, oin nusa maka ita atu hadia ita nia muzika hodi akompanha desenvolvimentu seluk nebe halao ona iha estrutura ida-idak nian. Iha kampu Kultura estrutura iha ona agora oin nusa maka musikus sira atu hamutuk hodi hari kondisoes para organiza sector muzika nian. Permite muzika atu contribui ba Ekonommia, Kultura ho Sosiedade no Politika. Muzika nia valor ho papel haburas rai Timor nia furak.

Kay Limak
in Ensaiu kona ba muzika
Musico & Pedagogo
Lisboa, 22 de Fevereiro de 2016

sábado, 13 de fevereiro de 2016

Dicionário Português - Tétum

www.lidel.pt
O Dicionário de Português-Tétum nasce da necessidade, sentida no terreno, de um dicionário de cariz escolar, que pudesse constituir um utensílio auxiliar no ensino do português a falantes do tetun-prasa, nos diferentes graus de ensino. Assim, numa perspetiva didática centrada no aluno, foi concebido este dicionário que teve como prioridade a resposta às carências reais. 

Na elaboração de dicionários bilingues, o que é consagrado é a apresentação da palavra-vedeta e o seu correspondente na língua-alvo. No entanto, neste dicionário, optou-se, para todos os empréstimos do português, por apresentar a definição da palavra, como se de um dicionário monolingue se tratasse, seguida da palavra tal como foi tomada pelo tétum.

Um outro princípio seguido foi o de tentar que a seleção das entradas fosse o mais concisa possível, mas que evitasse palavras isoladas, privilegiando as famílias de palavras. Contudo, há casos em que uma das palavras da família tem uma frequência de ocorrência reduzida, mas foi contemplada, justamente, para corresponder ao princípio enunciado.

No que respeita à informação gramatical, optou-se por uma informação minimalista, de modo a torná-lo facilmente utilizável. 

·Mais de 15500 entradas
·Dirigido a um público heterogéneo, falante de tétum
·Transcrição fonética - See more at: http://www.lidel.pt/pt/catalogo/timor-leste/dicionarios-atlas/dicionario-portugues-tetum/#sthash.D0Tbquir.dpuf

Publicação em destaque

Dalia Kiakilir "My Self"

“ Ohin hau pinta aban ho perspektiva matak, ho larametin katak realidade bele mosu hanesan iha hau nia mehi! ”  Dalia ,    Was b...